THE SUBSTANCE — ΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΕΛΙΞΙΡΙΟ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ.

»The Substance’‘ (2024), σενάριο και σκηνοθεσία της Coralie Fargeat, Από το μυστηριώδες ελιξίριο των παλαιών παραδόσεων έως τα σύγχρονα εργαστηριακά «θαύματα», ο άνθρωπος εξακολουθεί να κυνηγά το ίδιο όνειρο: να διαφύγει από τη φθορά του χρόνου.Aυτό το πανάρχαιο όνειρο στην ταινία μεταφέρεται στο περιβάλλον της σύγχρονης βιοτεχνολογικής φαντασίας.
Η Elisabeth Sparkle, μια γυναίκα που βλέπει τη νεότητά της να χάνεται και μαζί της την κοινωνική και επαγγελματική της αξία, αποκτά πρόσβαση σε μια μυστηριώδη ουσία: τη Substance. Νεότητα, ανανέωση, μια δεύτερη εκδοχή του ίδιου σώματος.

Η υπόσχεση είναι σχεδόν ακαταμάχητη:

Η ουσία δεν θεραπεύει μια ασθένεια ούτε αποκαθιστά απλώς έναν οργανισμό που έχει υποστεί βλάβη ,αλλά Δημιουργεί μια νέα, νεώτερη εκδοχή του ίδιου προσώπου. Έτσι γεννιέται η Sue, το νεανικό σώμα της Elisabeth.Όμως η «θεραπεία», όπως και κάθε «θεραπεία», έχει ένα τίμημα. Η Elisabeth και η Sue δεν είναι δύο ανεξάρτητα πρόσωπα. Είναι, σύμφωνα με τους κανόνες της ίδιας της ουσίας, ένα. Η μία πρέπει να ζει επί επτά ημέρες και κατόπιν να παραδίδει τη θέση της στην άλλη για επτά ημέρες. Η ισορροπία είναι απαράβατη: ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ Η ΜΙΑ — ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ Η ΑΛΛΗ. Για να διατηρηθεί η νεώτερη μορφή απαιτείται καθημερινή χρήση ενός σταθεροποιητικού παράγοντα. Η παραβίαση της ισορροπίας έχει συνέπειες, ενώ η υπέρβαση του ορίου δεν μπορεί απλώς να αναιρεθεί .Έτσι το «ελιξίριο της νεότητας» δεν εμφανίζεται πλέον ως μαγικό φίλτρο μέσα σε ένα αρχαίο δοχείο. Έχει μεταμορφωθεί σε βιοτεχνολογικό προϊόν, με ενέσεις, ενεργοποιητές, σταθεροποιητές, κυτταρική ανανέωση και ένα ολόκληρο πρωτόκολλο χρήσης. Συνεπώς η γλώσσα μπορεί ν’ άλλαξε, η επιθυμία όμως παρέμεινε. Ο άνθρωπος εξακολουθεί να θέλει να νικήσει το γήρας. Μόνο που ο παλαιός αλχημιστής αναζητούσε το ελιξίριο και ο σύγχρονος άνθρωπος αναζητά το serum. Ο ένας προσδοκούσε το θαύμα μέσα στο εργαστήριο του αλχημιστή· ο άλλος το αναμένει μέσα στο βιοτεχνολογικό εργαστήριο. Η διαφορά βρίσκεται κυρίως στο λεξιλόγιο και στην τεχνολογική μορφή της υπόσχεσης. Και εδώ βρίσκεται η ειρωνεία της The Substance: η ουσία υπόσχεται να απαλλάξει τον άνθρωπο από τα σημάδια του χρόνου, ενώ τελικώς τον υποδουλώνει σε ένα αυστηρό σύστημα κανόνων, εξάρτησης και συνεχούς συντήρησης. Και αυτό συμβαίνει επειδή το ελιξίριο δεν καταργεί το τίμημα της ανθρώπινης φθοράς .αλλά το μεταθέτει. Από τον φόβο του γήρατος γεννιέται η ανάγκη για το ελιξίριο· από την ανάγκη για το ελιξίριο γεννιέται η εξάρτηση από αυτό. Έτσι, μέσα από τη μαύρη σάτιρα και το body horror της Fargeat, το αρχαίο όνειρο αποκτά ένα σύγχρονο πρόσωπο. ΤΟ ΕΛΙΞΙΡΙΟ ΑΛΛΑΞΕ. Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΟΧΙ.

ΜΥΘΟΠΛΑΣΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ.

The Substance είναι μυθοπλασία και όχι απεικόνιση πραγματικής αναγεννητικής ιατρικής. Η «ενεργοποίηση του DNA» και η δημιουργία μιας δεύτερης, νεότερης σωματικής εκδοχής του ανθρώπου ανήκουν στον φανταστικό κόσμο της ταινίας. Η σημασία της, επομένως, για την ιστορία του ελιξιρίου δεν είναι επιστημονική αλλά πολιτισμική: δείχνει πώς η πανάρχαια υπόσχεση της νεότητας μπορεί να ντυθεί σήμερα με το λεξιλόγιο της βιοτεχνολογίας. { Πηγές: Coralie Fargeat, The Substance (2024), σενάριο και σκηνοθεσία Coralie Fargeat. Festival de Cannes, επίσημη παρουσίαση της ταινίας. Creative Screenwriting, ανάλυση του μηχανισμού της ταινίας.

HIGH-TECH ELIXIRS. : Ελιξίρια υψηλής τεχνολογίας

ΠΡΟΛΟΓΟΣ.

Ο άνθρωπος δεν φοβάται μόνο τον θάνατο. Φοβάται το γήρας, την ασθένεια, την απώλεια της νεότητας, την αδυναμία του σώματος. Και εκεί, ακριβώς όπου γεννιέται ο φόβος, φυτρώνει κι η ελπίδα. Από το βοτάνι της αθανασίας μέχρι το ελιξήριο νεότητας, η σκηνή αλλάζει, αλλά το έργο παραμένει το ίδιο. Άλλαξαν τα ενδύματα του θαυματοποιού, άλλαξαν και τα σύνεργα και η ορολογία του. Ο αρχαίος αγύρτης περιέφερε τις πραμάτειες, τις τελετές και τις υποσχέσεις του· ο σύγχρονος πωλητής της «αντιγήρανσης» περιφέρει κάψουλες, ορούς, «υψηλής τεχνολογίας» συσκευές και επιστημονικοφανείς λέξεις. Κάποτε επικαλούνταν τους θεούς· σήμερα μπορεί να επικαλείται την «τεχνολογία», την «κβαντική» θεραπεία ή ένα δήθεν μυστικό πρωτόκολλο. Στο ίδιο θέατρο που εμφανίζονται οι σύγχρονοι τσαρλατάνοι θεραπευτές, εμφανίζονται κι εκείνοι που μετατρέπουν τον υπνωτισμό και την υπνοθεραπεία σε πανάκεια. Δεν είναι βεβαίως κάθε γιατρός, θεραπευτής ή υπνοθεραπευτής αγύρτης. Το ζήτημα είναι άλλο: πότε η θεραπεία παύει να είναι γνώση και γίνεται εμπόριο ελπίδας; Γιατί ο φόβος είναι ο καλύτερος σύμμαχος της αγυρτείας; Ο άνθρωπος που φοβάται το γήρας θέλει να πιστέψει στην αντιγήρανση. Εκείνος που φοβάται την ασθένεια αναζητά το θαυματουργό φάρμακο. Εκείνος που φοβάται τον θάνατο θα ακούσει ευκολότερα όποιον του υποσχεθεί ότι υπάρχει ένα βοτάνι, ένα ελιξίριο, μια μέθοδος, ένα «μυστικό» που οι άλλοι δεν γνωρίζουν. Έτσι ο θεατρίνος σαμάνος -θεραπευτής δεν κατέβηκε ποτέ από τη σκηνή, απλώς άλλαζε τα σκηνικά. Οι παλαιοί μητραγύρτες συναντούν, με άλλες μορφές, τους σύγχρονους πωλητές της αθανασίας. Τα φυλαχτά έγιναν προϊόντα και τα φίλτρα ελιξήρια. Η αγυρτεία απέκτησε διαφήμιση, ιστοσελίδες, εργαστήρια, κλινικές και υψηλή τεχνολογία. Και η παλιά ανθρώπινη επιθυμία να νικήσει το αναπόφευκτο εξακολουθεί να κινείται ανάμεσα στους δύο ίδιους πόλους: τον φόβο και την ελπίδα. Γιατί ο άνθρωπος ζούσε, ζει και θα ζει κινούμενος μεταξύ φόβου και ελπίδας. Κι όταν η άγνοια συναντά τον τρόμο του θανάτου ή της ασθένειας, ο άνθρωπος γίνεται ευκολότερο θύμα χειραγώγησης. Το αληθινό φάρμακο για όλα αυτά είναι μόνον η λογική: το φως που διώχνει τα σκοτάδια του φόβου και διαλύει τις αυταπάτες της ελπίδας. Και το γήρας, όπως και ο θάνατος δεν είναι αρρώστια, αλλά μέρος της περιπέτειας της ζωής.

Liddell–Scott–Jones ( LSJ ) – » Greek–English Lexicon ».

γήρας ,γέρας .Το γήρας δηλώνει την προχωρημένη ηλικία· το γέρας, όμως, δηλώνει την τιμή , το τιμητικό δώρο ή το προνόμιο που απονέμεται. Το γεραιός σημαίνει «γέρος, ηλικιωμένος», αλλά ήδη στον Όμηρο η λέξη συνοδεύεται από έννοια σεβασμού και αξιοπρέπειας. Ο γεραιός δεν είναι απλώς ο ηλικιωμένος· είναι ο σεβάσμιος γέροντας. Το γεραίρω, από την άλλη, σημαίνει «τιμώ» και «τιμώ με δώρο». Έτσι, χωρίς να συγχέουμε τα διαφορετικά λήμματα, το αρχαίο λεξιλόγιο παρουσιάζει ένα αξιοπρόσεκτο σημασιολογικό πεδίο γύρω από την ηλικία, τον γέροντα, την τιμή και το προνόμιο. Και τούτο έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον: το γέρας, κατά το LSJ, μπορεί να συνδέεται με τον γέροντα και να δηλώνει αρχικά το «προνόμιο της ηλικίας».Προσοχή ! γῆρας ≠ γέρας. Το πρώτο δηλώνει το γήρας· το δεύτερο την τιμή, το τιμητικό δώρο ή το προνόμιο.

ΛΟΥΚΙΑΝΟΥ – » Δημώνακτος βίος » { 20 }.

Ορισμός της ευδαιμονίας : ο μόνος ευδαίμων είναι ο ελεύθερος , εκείνος που μήτε ελπίζει μήτε φοβάται τίποτα.!! { Το επιτύμβιο επίγραμμα στον τάφο του Καζαντζάκη }

ΚΥΡΙΩΣ ΘΕΜΑ .

Α’. : ΑΤΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΗΣ ΑΘΑΝΑΣΙΑΣ ΚΑΙ Η ΤΡΑΓΙΚΗ ΘΝΗΤΟΤΗΤΑ .

I ] ,Aπό τη Μεσοποταμία στην ελληνική τραγωδία.

Ποιο ήταν το διαχρονικό μοτίβο της αναζήτησης της αθανασίας στις μεγάλες μυθολογίες και με ποιον τρόπο η αρχαία ελληνική γραμματεία και τραγωδία αντιμετωπίζουν τη θνητότητα ;Από την αυγή της ανθρώπινης σκέψης, ο θάνατος υπήρξε το απόλυτο όριο και η μεγαλύτερη πρόκληση για τον άνθρωπο. Στις μεγάλες μυθολογίες του κόσμου, το κυνήγι της αθανασίας δεν αποτελεί απλώς μια περιπέτεια, αλλά την ύστατη υπαρξιακή αναζήτηση: την αγωνία του θνητού να σπάσει τα δεσμά του χρόνου και να εξισωθεί με το θείο. Στη μεσοποταμιακή παράδοση, όπως αποτυπώνεται στο Έπος του Γκιλγκαμές, ο άνθρωπος φτάνει μια ανάσα από την κατάκτηση του φυτού της αθανασίας, για να το χάσει τελικά από την παγίδα της μοίρας. Αντίστοιχα, η ινδική μυθολογία αναζητά την υπέρβαση μέσω του θείου Αμρίτα και του Σόμα, η αιγυπτιακή μέσω των ιερών συμβόλων αναγέννησης, και η κινεζική παράδοση μέσω των βοτάνων της μακροζωίας και του Ταοϊσμού. Στην ελληνική παράδοση η αθανασία παραμένει κατεξοχήν γνώρισμα του θείου. Το νέκταρ και η αμβροσία παραμένουν αποκλειστικό προνόμιο των θεών του Ολύμπου, ενώ κάθε απόπειρα υπέρβασης των φυσικών ορίων τιμωρείται αυστηρά ως ὕβρις. Στο έργο τραγικών ποιητών όπως ο Σοφοκλής, αυτή η συνειδητοποίηση μετατρέπεται στο ύστατο μέτρο της ανθρώπινης αξιοπρέπειας: ο άνθρωπος μπορεί να κατακτήσει τον πολιτισμό και να τιθασεύσει τη φύση, αλλά «μόνο από τον αναπότρεπτο θάνατο δεν θα βρει ποτέ τρόπο διαφυγής». Η αποδοχή της θνητότητας δεν είναι αδυναμία, αλλά η ίδια η ουσία της τραγικής μας υπόστασης.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ – » Ἀντιγόνη, », Α΄ στάσιμο, [ στ. 332–375 ].

Γεραίρω = τιμώ, επαινώ, δοξάζω, αποδίδω τιμές. Γέρας : τιμητικό δώρο, προνόμιο, τιμή .

II]. Οι Μυθολογίες και το κυνήγι ης αθανασίας.

1. Η Ιστορία στο Έπος του Γκιλγκαμές.

Μεσοποταμία (Έπος του Γκιλγκαμές): Ο βασιλιάς Γκιλγκαμές αναζητά και βρίσκει στον βυθό της θάλασσας το αγκαθωτό φυτό της ανανέωσης της νεότητας, το οποίο όμως του αρπάζει και καταβροχθίζει ένα φίδι, αφήνοντάς τον δέσμιο της φθοράς. (Πηγή: Σφηνοειδείς πήλινες πινακίδες, 11η Πινακίδα) . Ο μύθος για το φυτό της ανανέωσης της νεότητας απαντάται κυρίως στη μεσοποτάμια μυθολογία, και πιο συγκεκριμένα στο Έπος του Γκιλγκαμές (ένα από τα αρχαιότερα σωζόμενα λογοτεχνικά έπη της ανθρωπότητας, από την περιοχή της Βαβυλωνίας και των Σουμέριων). Σύμφωνα με το έπος, ο βασιλιάς της Ουρούκ, ο Γκιλγκαμές, συντετριμμένος από τον θάνατο του αγαπημένου του φίλου Ενκίντου και συνειδητοποιώντας τη δική του θνητότητα, ξεκινά μια μακρά και δύσκολη αναζήτηση για να βρει το μυστικό της αιώνιας ζωής. Μέσω αυτού του συμβόλου, το έπος μπορεί να ερμηνευθεί ως υπαινιγμός ότι η φυσική αθανασία δεν προορίζεται για τους θνητούς, αλλά ότι το αιώνιο αποτύπωμα του ανθρώπου βρίσκεται στα έργα του, στον πολιτισμό και στη μνήμη που αφήνει πίσω του. Η ανακάλυψη: Μετά από πολλές δοκιμασίες, συναντά τον Ουτναπιστίμ (τον άνθρωπο που επέζησε του Κατακλυσμού και έλαβε από τους θεούς την αθανασία). Ο Ουτναπιστίμ του αποκαλύπτει ότι στον βυθό της θάλασσας υπάρχει ένα αγκαθωτό φυτό που μοιάζει με κάρδαμο και έχει την ιδιότητα να ξανανιώνει τον άνθρωπο (να επαναφέρει τη νεότητα). Ο Γκιλγκαμές δένει πέτρες στα πόδια του, βουτά στον βυθό και καταφέρνει να το κόψει, αν και τα αγκάθια του τρυπούν τα χέρια. Η απώλεια: Το σχέδιό του είναι να πάρει το φυτό πίσω στην Ουρούκ, να το μοιραστεί με τους γεροντότερους και να το φάει ο ίδιος για να ξαναβρεί τη νεότητά του. Ωστόσο, καθώς σταματά σε μια πηγή για να ξεκουραστεί, ένα φίδι μυρίζει το άρωμα του φυτού, βγαίνει από το νερό, το αρπάζει και το καταβροχθίζει. Αμέσως, το φίδι αποβάλλει το παλαιό του δέρμα, αφήνοντας τον Γκιλγκαμές προδομένο από τη μοίρα του να κλαίει στην ακτή .Το επεισόδιο δεν οδηγεί στην κατάκτηση της αθανασίας. Ο Γκιλγκαμές επιστρέφει στην Ουρούκ έχοντας πλέον αντιμετωπίσει το όριο της ανθρώπινης μοίρας. Το επίτευγμα που παραμένει είναι όχι η σωματική αθανασία αλλά το έργο του ανθρώπου και η μνήμη του — και το ίδιο το έπος αποτελεί, κατά έναν ειρωνικά παραστατικό τρόπο, μέρος αυτής της «αθανασίας» του ονόματός του.

2. Η Ινδική Μυθολογία: Το «Αμρίτα» και το «Σόμα» : το φυτό που έχει τη δύναμη να αποκαθιστά τη νεότητα.

Ινδική Παράδοση: Η αθανασία συνδέεται με το Αμρίτα (το νέκταρ των θεών) και το Σόμα (το ιερό φυτό και το ποτό που παρασκευαζόταν από αυτό), τα οποία συνδέονται με την υπέρβαση της θνητότητας και την κοινωνία με το θείο. (Πηγή: Ṛgveda, Mahābhārata). Στην ινδική παράδοση, η αθανασία δεν συνδέεται συνήθως με ένα απλό επίγειο φυτό, αλλά με το Αμρίτα (το νέκταρ των θεών). Ωστόσο, στα Βεδικά κείμενα υπάρχει το Σόμα (Soma), ένα ιερό φυτό, καθώς και το τελετουργικό ποτό που παρασκευαζόταν από αυτό, του οποίου ο χυμός συνδέεται με τη δύναμη, την ευφροσύνη και την αθανασία. Σύμφωνα με τη βεδική παράδοση, το Σόμα μεταφέρθηκε στη γη από έναν ουράνιο αετό από τα ουράνια ύψη, συνδέοντας το φυτό και το τελετουργικό ποτό με την θεϊκή ιδέα της αποκάλυψης και την υπέρβαση της θνητότητας μέσω της ιερής τελετουργίας και της έκστασης .

3. Η Αρχαία Αιγυπτιακή Μυθολογία: Τα φυτά της αναγέννησης και το «Δέντρο της Ζωής».

Αρχαία Αιγυπτιακή Παράδοση: Στην αρχαία αιγυπτιακή παράδοση, η μεταθανάτια ζωή συνδεόταν με την τελετουργική διατήρηση του σώματος και τα μαγικά κείμενα, ενώ το συκόμορο της θεάς Νούτ και το μπλε νούφαρο αποτελούσαν σημαντικά θρησκευτικά και συμβολικά φυτικά μοτίβα.. (Πηγή: Το Βιβλίο των Νεκρών). Στην Αίγυπτο, η αθανασία εξασφαλιζόταν κυρίως μέσω της τελετουργικής διατήρησης του σώματος και των μαγικών κειμένων (όπως το Βιβλίο των Νεκρών), αλλά υπήρχαν ισχυρά φυτικά σύμβολα: Το Μπλε Νούφαρο (Blue Lotus / Nymphaea caerulea) κατείχε σημαντική θέση στην αιγυπτιακή θρησκευτική και εικονογραφική παράδοση. Συμβόλιζε την αναγέννηση, τον ήλιο και την ανανέωση, καθώς το λουλούδι κλείνει τη νύχτα και ανοίγει ξανά το πρωί. Το Συκόμορο συνδεόταν με τη θεϊκή αναγέννηση και την προστασία των νεκρών. Σε παραστάσεις και κείμενα, η θεά Νούτ συνδέεται με το συκόμορο, από το οποίο προσφέρει τροφή και νερό στις ψυχές των νεκρών, συμβάλλοντας έτσι στην ανανέωση και τη συνέχιση της ζωής τους στον άλλο κόσμο.

4. Η Κινεζική Μυθολογία: Το φυτό της αθανασίας στη Σελήνη.

Κινεζική παράδοση: Στην κινεζική μυθολογία και ιδιαίτερα στις ταοϊστικές παραδόσεις, η αναζήτηση της μακροζωίας και της αθανασίας συνδέθηκε με θεϊκά ελιξίρια, μυθικά φυτά και ουράνιες ουσίες. Σύμφωνα με την παράδοση, στη Σελήνη κατοικεί η Τσανγκ-ε (Chang’e), ενώ το σεληνιακό κουνέλι (Jade Rabbit) απεικονίζεται να κοπανίζει σε γουδί τα συστατικά του ελιξιρίου της αθανασίας. Η παράδοση της Τσανγκ-ε συνδέεται με το Huainanzi, όπου αναφέρεται ότι η Τσανγκ-ε πήρε το φάρμακο της αθανασίας και κατέφυγε στη Σελήνη. Η εικόνα του σεληνιακού κουνελιού που παρασκευάζει το ελιξήριο αποτελεί μεταγενέστερη ανάπτυξη της σεληνιακής παράδοσης. Παράλληλα, το lingzhi (靈芝), ένα μυθικό και ιερό μανιτάρι που συνδέθηκε με τη μακροζωία και την αθανασία, απέκτησε ιδιαίτερη θέση στην κινεζική παράδοση. Η αναζήτηση της αθανασίας δεν περιορίστηκε στον μυθολογικό κόσμο. Ο αυτοκράτορας Τσιν Σι Χουάνγκ (Qin Shi Huang), σύμφωνα με ιστορικές πηγές, έστειλε αποστολές προς τις μυθικές νήσους των Αθανάτων, μεταξύ των οποίων και το Πενγκλάι (Penglai), αναζητώντας το μέσο που θα του εξασφάλιζε την αθανασία. Έτσι, στην κινεζική παράδοση συναντούμε ήδη ένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικό μοτίβο: η αθανασία μπορεί να αναζητηθεί ως υλική ουσία, ως φάρμακο ή ως ελιξίριο.

5. Η Αρχαία Ελληνική Μυθολογία: Αμβροσία, Νέκταρ και το όριο της θνητότητας.

Στην αρχαία ελληνική μυθολογία η εικόνα είναι διαφορετική. Η αμβροσία και το νέκταρ αποτελούν τις ουσίες που συνδέονται κατεξοχήν με την αθάνατη φύση των θεών. Η λέξη αμβροσία συνδέεται ετυμολογικά με το άμβροτος, δηλαδή «αθάνατος, μη θνητός». Ωστόσο, δεν είναι ακριβές να πούμε ότι στην ελληνική μυθολογία δεν υπάρχει καθόλου φυτό ή άλλη φυσική ουσία που συνδέεται με την υπέρβαση της θνητότητας. Η ελληνική παράδοση γνωρίζει και μυθικές περιπτώσεις όπου η αθανασία ή η απαλλαγή από το γήρας συνδέεται με μια συγκεκριμένη ουσία ή με θεϊκή επέμβαση. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Τιθωνού. Η Ηώς ζήτησε από τον Δία να του χαρίσει αθανασία, αλλά δεν ζήτησε ταυτόχρονα να παραμείνει αγέραστος. Έτσι ο Τιθωνός γίνεται αθάνατος, χωρίς να απαλλαγεί από τα γηρατειά. Η παράδοση αυτή αποκαλύπτει μια θεμελιώδη διάκριση: αθανασία δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην αγήρως .Έτσι, η ελληνική μυθολογία δεν παρουσιάζει την αθανασία αποκλειστικά ως ένα «ελιξήριο» που μπορεί να αποκτήσει ο άνθρωπος. Η αθανασία ανήκει πρωτίστως στη θεϊκή τάξη, ενώ οι περιπτώσεις υπέρβασης της θνητής φύσης εξαρτώνται από θεϊκή παρέμβαση, από μυθικές ή θεϊκές ουσίες και, συχνά, από την εύνοια των θεών. Η αμβροσία και το νέκταρ δεν είναι, επομένως, απλές μυθολογικές λεπτομέρειες. Συνδέονται με την ιδιαίτερη κατάσταση των αθανάτων και με έναν κόσμο όπου η φθορά και ο θάνατος δεν έχουν την ίδια ισχύ που έχουν στον κόσμο των θνητών.

G. BELLINI , TITIAN – » Il festino degli dei » { Η Γιορτή των Θεών ,1514 προσθ. Τιτσιάνο 1529 }.

Βασίζεται στα »Fastorum libri » του Οβιδίου και απεικονίζει τους θεούς του Ολύμπου, μαζί με νύμφες και Σατύρους, να γλεντούν στην ύπαιθρο.Στο αριστερό και κεντρικό τμήμα του πίνακα, οι θεοί απολαμβάνουν το κρασί και τα αγαθά τους, ενώ μορφές όπως ο θεός Πρίαπος και άλλοι συμμετέχουν σε αυτή τη γήινη-θεϊκή γιορτή αφθονίας, η οποία συμβολίζει την αθάνατη μακαριότητα και τις ουσίες του Ολύμπου

Ι. Το Νέκταρ και η Αμβροσία: Οι Θείες Ουσίες της Αθανασίας στην Ελληνική Μυθολογία.

Στην αρχαία ελληνική γραμματεία και μυθολογία, η αθανασία συνδέεται κατεξοχήν με τη θεϊκή φύση και όχι με μια ανθρώπινη κατάκτηση. Το χάσμα ανάμεσα στη φθαρτή ανθρώπινη φύση και την αθάνατη θεϊκή ύπαρξη εκφράζεται χαρακτηριστικά μέσα από δύο ουσίες που συνδέονται με τους θεούς: το νέκταρ και την αμβροσία. Στα ομηρικά έπη η αμβροσία παρουσιάζεται κατεξοχήν ως τροφή των θεών, ενώ το νέκταρ ως το θεϊκό τους ποτό. Η διάκριση αυτή είναι ήδη σαφής στην πρώιμη επική παράδοση, αν και οι δύο ουσίες δεν περιορίζονται πάντοτε σε διατροφική χρήση. Η αμβροσία μπορεί να χρησιμοποιηθεί και εξωτερικά, ενώ συνδέεται με τη διατήρηση και την προστασία του σώματος από τη φθορά. Η Αμβροσία: η θεϊκή τροφή και ουσία συνδεδεμένη με την αφθαρσία Η λέξη αμβροσία συνδέεται ετυμολογικά με το άμβροτος, δηλαδή «αθάνατος, μη θνητός». Η σημασία της, επομένως, συνδέεται ήδη γλωσσικά με την άρνηση της θνητότητας. Στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια η αμβροσία εμφανίζεται ως τροφή των θεών, αλλά και ως ουσία που χρησιμοποιείται εξωτερικά. Η Ήρα, για παράδειγμα, τη χρησιμοποιεί στον καλλωπισμό της (Ιλιάς 14.170 κ.ε.), ενώ σε άλλα επεισόδια η αμβροσία συνδέεται με την προστασία του σώματος από τη φθορά. Χαρακτηριστικό είναι το επεισόδιο του Πατρόκλου. Στην Ιλιάδα 19.38–39, η Θέτις αλείφει με αμβροσία το νεκρό σώμα του, ώστε να το προστατεύσει από τη φθορά και τους σκώληκες μέχρι την ταφή του. Το επεισόδιο αυτό δείχνει με ιδιαίτερη σαφήνεια τη σχέση της αμβροσίας με την αποτροπή της σωματικής φθοράς. Το Νέκταρ: το θεϊκό ποτό .Το νέκταρ είναι στην πρώιμη επική παράδοση το ποτό των θεών. Η σύνδεσή του με την αμβροσία είναι στενή, χωρίς όμως να πρέπει να αποδίδεται μηχανικά ως «ποτό που χαρίζει αθανασία». Η ετυμολογία του νέκταρ παραμένει αβέβαιη. Επομένως, δεν είναι ασφαλές να παρουσιάζεται ως βεβαιωμένο ότι προέρχεται από νη- και κτείνω. Η παράδοση γνωρίζει, ωστόσο, περιπτώσεις όπου η ιδιοποίηση των θεϊκών ουσιών από θνητό εντάσσεται στο μυθολογικό πλαίσιο ως παραβίαση του ορίου ανάμεσα στους ανθρώπους και τους θεούς. Χαρακτηριστική είναι η παράδοση του Ταντάλου, ο οποίος, στον πρώτο Ολυμπιόνικο του Πινδάρου (Ολ. 1.59 κ.ε.), παρουσιάζεται να κλέβει νέκταρ και αμβροσία από τους θεούς και να τα προσφέρει στους θνητούς συνδαιτυμόνες του. Η πράξη αυτή δεν παρουσιάζεται απλώς ως κλοπή μιας ιδιαίτερης τροφής ή ενός θεϊκού ποτού. Εντάσσεται στο μυθολογικό πλαίσιο ως παραβίαση του ορίου ανάμεσα στους θεούς και τους θνητούς και ως απόπειρα μεταφοράς ενός θεϊκού προνομίου στον ανθρώπινο κόσμο.

ΙΙ. Η Ελληνική Μυθολογία και η Τραγική Θνητότητα.

Στην ελληνική παράδοση η αθανασία δεν εμφανίζεται απλώς ως ένα «φάρμακο» που μπορεί να αποκτήσει ο άνθρωπος. Υπάρχουν, όμως, μυθολογικές περιπτώσεις όπου ένας θνητός, μέσω θεϊκής επέμβασης ή ιδιαίτερης θεϊκής ουσίας, μπορεί να πλησιάσει ή ακόμη και να αποκτήσει την αθανασία. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Τιθωνού. Η Ηώς ζήτησε από τον Δία να του χαρίσει αθανασία, χωρίς να ζητήσει ταυτόχρονα να παραμείνει αγέραστος. Έτσι, ο Τιθωνός έγινε αθάνατος, αλλά συνέχισε να γερνά. Ο μύθος αναδεικνύει μια κρίσιμη διάκριση:

Ακόμη χαρακτηριστικότερη είναι η περίπτωση του Δημοφώντα στον Ομηρικό Ύμνο εις Δήμητρα, όπου η Δήμητρα επιχειρεί να τον καταστήσει αγηρω και αθάνατον, αλλά η διαδικασία διακόπτεται. Η ελληνική μυθολογία, επομένως, δεν αποκλείει απολύτως την ιδέα της μετάβασης ενός θνητού σε κατάσταση αθανασίας. Δείχνει, όμως, ότι μια τέτοια υπέρβαση της ανθρώπινης θνητότητας συνδέεται με τη θεϊκή βούληση και όχι με μια απλή ανθρώπινη τεχνική. Ο Σοφοκλής, στην Αντιγόνη, παρουσιάζει τον άνθρωπο ως ον ικανό να υποτάσσει πολλές δυνάμεις της φύσης και να δημιουργεί πολιτισμό, αλλά απέναντι στον θάνατο συναντά ένα όριο που δεν μπορεί να καταργήσει. Η αναφορά στον «αμηχανον Αιδαν» αποδίδει χαρακτηριστικά αυτή την αδυναμία (Αντιγόνη 361). Στον Οἰδίποδα Τύραννο, τέλος, ο Σοφοκλής διατυπώνει την περίφημη σκέψη ότι κανέναν άνθρωπο δεν πρέπει να αποκαλούμε ευτυχή πριν φτάσει στο τέλος του βίου του (Οἰδίπους Τύραννος 1528–1530). Η ανθρώπινη μοίρα δεν κρίνεται από μια πρόσκαιρη κατάσταση, αλλά από την ολοκλήρωση ολόκληρης της ζωής. Από την αμβροσία και το νέκταρ έως τους μύθους του Τιθωνού και του Δημοφώντα, η ελληνική παράδοση επανέρχεται έτσι στη σχέση ανάμεσα στη θεϊκή αθανασία και την ανθρώπινη θνητότητα. Η επιθυμία του ανθρώπου να υπερβεί τη φθορά είναι παρούσα, αλλά η θνητότητα παραμένει το κατεξοχήν γνώρισμα της ανθρώπινης φύσης. Όταν όμως αυτή η ανθρώπινη επιθυμία μεταφέρεται από τον χώρο του μύθου στον πραγματικό κόσμο, προκύπτει ένα διαφορετικό ερώτημα: ποιος είναι εκείνος που θα ισχυριστεί ότι γνωρίζει τον τρόπο να υπερβεί ο άνθρωπος το όριο της θνητότητας;

Β΄. ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΜΗΤΡΑΓΥΡΤΕΣ ΣΤΑ HIGH-TECH ΕΛΙΞΗΡΙΑ :

Ο άνθρωπος, από την αυγή της ιστορίας του μέχρι σήμερα, ζει και αναπνέει μέσα σε μια αιώνια, επώδυνη εκκρεμότητα: ταλαντεύεται ανάμεσα στον φόβο για το τέλος και στην ελπίδα για τη σωτηρία. Αυτή η ψυχολογική ευπάθεια αποτελεί διαχρονικά γόνιμο έδαφος για τη χειραγώγηση των ανθρώπων.

1.Η αιώνια εκκρεμότητα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Ο άνθρωπος, από την αυγή της ιστορίας του μέχρι σήμερα, ζει και αναπνέει εγκλωβισμένος σε μια αιώνια, επώδυνη εκκρεμότητα: ταλαντεύεται ανάμεσα στον φόβο για το τέλος και στην ελπίδα για τη σωτηρία. Αυτή η ψυχολογική ευπάθεια αποτελεί διαχρονικά γόνιμο έδαφος για τη χειραγώγηση των ανθρώπων.

ΜΠ. ΣΠΙΝΟΖΑ – » Tractatus Theologico-Politicus » [ Θεολογικοπολιτική Πραγματεία ]. Πρόλογος .

Όταν οι άνθρωποι βρίσκονται αντιμέτωποι με δυσκολίες, αβεβαιότητες και απρόβλεπτες απειλές, ο φόβος μπορεί να επηρεάσει την κρίση τους και να τους καταστήσει ιδιαίτερα εύπιστους.

Η ανάγκη για έναν «σωτήρα» γεννιέται μέσα στο σκοτάδι του τρόμου. Σε αυτό ακριβώς το σημείο αναπτύσσεται η βιομηχανία της αγυρτείας. Το προϊόν που πωλείται παραμένει, στον πυρήνα του, το ίδιο εδώ και χιλιάδες χρόνια: η υπόσχεση ότι ο άνθρωπος μπορεί να απαλλαγεί από αυτό που φοβάται. Αυτό που αλλάζει ανά τους αιώνες είναι το προσωπείο, το λεκτικό καμουφλάζ και το σκηνικό της εξαπάτησης. Ο αρχαίος αγύρτης επικαλείται τη θεότητα, την τελετή, τον καθαρμό και το θαυματουργό. Ο σύγχρονος πωλητής του «ελιξιρίου» μπορεί να επικαλείται την τεχνολογία, την επιστήμη, την «κβαντική» θεραπεία, ένα «μυστικό πρωτόκολλο» ή μια δήθεν επαναστατική μέθοδο. Η σκηνή αλλάζει ,αλλά η ανθρώπινη ανάγκη παραμένει.

2.Οι Μητραγύρτες της αρχαιότητας και η γέννηση της αγυρτείας

Για να κατανοήσουμε το σήμερα, οφείλουμε να επιστρέψουμε στην κλασική αρχαιότητα. Η ίδια η λέξη «αγύρτης» (από το αρχαίο ρήμα ἀγείρω, [ που σημαίνει συγκεντρώνω, συναθροίζω ] συνδέθηκε άρρηκτα με τη δράση των Μητραγυρτών. Αυτοί ήσαν περιπλανώμενοι, ιδιώτες ιερείς της θεάς Κυβέλης (της Μητέρας των Θεών). Όπως αναλύει ο κορυφαίος ιστορικός Walter Burkert στο μνημειώδες έργο του Αρχαία Ελληνική Θρησκεία, οι Μητραγύρτες κινούνταν στο περιθώριο της επίσημης λατρείας της πόλης-κράτους. Γύριζαν τις γειτονιές χτυπώντας εκστατικά ντέφια και τύμπανα για να προκαλέσουν δέος και να τραβήξουν την προσοχή του όχλου. Το εμπόριό τους βασιζόταν στην εκμετάλλευση της ενοχής και της δεισιδαιμονίας. Υπόσχονταν μαγικές θεραπείες για κάθε σωματική ή ψυχική νόσο, εξορκισμούς και, κυρίως, τη συγχώρεση των αμαρτιών —ακόμα και των προγόνων του πελάτη— με το αζημίωτο. Η επίσημη αθηναϊκή κοινωνία και οι μεγάλοι στοχαστές τους αντιμετώπιζαν με απόλυτη περιφρόνηση. Στο δεύτερο βιβλίο της Πολιτείας, ο Πλάτων καταγγέλλει με δριμύτητα αυτούς τους «αγύρτες και μάντεις» που χτυπούν τις πόρτες των πλουσίων, πείθοντάς τους ότι κατέχουν μια μυστική, θεϊκή δύναμη που εξαγοράζεται με τελετές και χρήματα. Αντίστοιχα, ο πατέρας της ιατρικής Ιπποκράτης, στο έργο του Περὶ ἱερῆς νούσου, αποκαθηλώνει τους «μάγους, καθαρτές και αλαζόνες» της εποχής του, αποδεικνύοντας ότι προσποιούνται τους ευσεβείς και χρησιμοποιούν τον μυστικισμό μόνο και μόνο για να κρύψουν τη δική τους άγνοια και αδυναμία να θεραπεύσουν.

GERRIT DOU – » The Quack Doctor », { 1652 }.
Σατιρίζει έναν περιοδεύοντα πλανόδιο πωλητή με «θαυματουργά» φίλτρα και γιατροσόφια, ακριβώς όπως ο αρχαίος μητραγύρτης.

ΟΥΛΕoʻ

Κ.ΚΕΡΕΝΥ’Ι’ – » Η Μυθολογία των Ελλήνων », { σελ.89, 241 ].

Κεφ.5 Η Μεγάλη Μητέρα των Θεών και οι σύντροφοί της.

EKΔ. ΑΘΗΝΩΝ – Ελληνική Μυθολογία », { σελ.239 }.

Η Κυβέλη ήταν θεά ξενόφερτη στην Ελλάδα, από τη Φρυγία. Ήταν θεά της βλάστησης και της καρποφορίας, δέσποινα των άγριων ζώων. Οι πιστοί της τη λάτρευαν πάνω στα βουνά, μέσα στην άγρια φύση, με φωνές, με μουσικές από τύμπανα, αυλούς και κύμβαλα και με χορούς εκστατικούς. Η Κυβέλη αγαπούσε τον όμορφο Άττη. Με τον αγαπημένο της εικονίζεται εδώ κρατώντας στο ένα χέρι ραβδί και στο άλλο τύμπανο. Πλάι της το λιοντάρι, το ιερό της ζώο. (Αναθηματικό ανάγλυφο. Γύρω στο 230 π.Χ. Βενετία, Museo Archeologico).

ΝΕΩΤ.ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΙΚΟΝ ΛΕΞΙΚΟΝ του » ΗΛΙΟΥ ».

Αγυρτεία { < άγυρις ] ,αγυρτάζω.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ – »Πολιτεία II », [ 364b–c ].

Ο Πλάτων περιγράφει τους αγύρτας και μάντεις, οι οποίοι περιέρχονται τις οικίες των πλουσίων και προσφέρουν καθαρμούς και τελετές. Για να είμαστε ακριβείς, ο Πλάτων δεν χρησιμοποιεί στο χωρίο την λέξη μητραγύρτης. Η σύνδεση με τους μητραγύρτες γίνεται από το ευρύτερο φαινόμενο των περιπλανώμενων αγυρτών.

ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ – » Περί ιερής νούσου », [ 2 ]. Αποδ. ΔΗΜ.ΛΥΠΟΥΡΛΗ .

Ο Ιπποκρατικός συγγραφέας κατηγορεί με δριμύτητα στους πλανόδιους μάγους, μάντεις και καθάρτες (τους αγύρτες και μητραγύρτες , επειδή εκμεταλλεύονται την άγνοια του κόσμου για την επιληψία («ιερή νόσο») με οικονομικό βέβαια όφελος.

Πατρ. ΦΩΤΙΟΥ – » Λέξεων συναγωγή ».

Μητραγύρτης. Ο Burkert περιγράφει τους metragyrtai ως theophorumenoi, ενώ ο Φώτιος διασώζει την ίδια σημασιολογική σύνδεση μέσω του θεοφόρητος. Αυτό δεν σημαίνει ότι και οι δύο μαρτυρίες συγκλίνουν ως προς την θρησκευτική σημασιολογία του Μητραγύρτην. Υπάρχει όμως μία φιλολογική επιφύλαξη: το «ούτως Σιμωνίδης» σημαίνει ότι ο Φώτιος επικαλείται τον Σιμωνίδη ως πηγή για αυτή τη χρήση. Ο Φώτιος δηλαδή μαρτυρεί ότι το κύβηβος χρησιμοποιείται για πρόσωπο που χαρακτηρίζεται θεοφόρητος, ενώ κατά τους Ίωνες ο ίδιος όρος δηλώνει τον μητραγύρτην και τον γάλλον. Υποσημείωση: η ιστορία δεν είναι βεβαιωμένο ιστορικό γεγονός του 5ου αιώνα π.Χ. Οι σωζόμενες αναλυτικές μαρτυρίες είναι πολύ μεταγενέστερες και η σύγχρονη έρευνα θεωρεί την ιστορικότητά της αβέβαιη. Υπάρχει ένας πολύ ενδιαφέρων μεταγενέστερος μύθος: ένας μητραγύρτης έρχεται στην Αθήνα και μυεί γυναίκες στα μυστήρια της Μητέρας. Οι Αθηναίοι τον θανατώνουν ρίχνοντάς τον στο βάραθρον. Ακολουθεί λοιμός και, κατόπιν χρησμού, ιδρύεται το Μητρώον.

Γ. ΛΑΜΨΑ – » Λεξικό του Αρχαίου Κόσμου: Ελλάδα – Ρώμη ».

Μητραγύρτες, ιερείς της Κυβέλης .

Το Oxford Classical Dictionary δίνει την κυριολεκτική σημασία “beggar of the Mother” και αναφέρει ότι οι μητραγύρται περιέρχονταν σε ομάδες, επαιτούσαν, χόρευαν και προφήτευαν.

W. BURKERT – » Ancient Mystery Cults, ». II. Organizations and identities , [ p. 35 ].

Μητραγύρτες , »οι ζητιάνοι της Μητέρας » { Beggars of Mother ].

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ — Ρητορική III, [ Β, 1405 a ].

Ο Αριστοτέλης εξηγεί ότι ο Ιφικράτης αποκάλεσε τον Καλλία μητραγύρτην αντί δᾳδούχον. Δηλαδή και τα δύο ονόματα αναφέρονται σε πρόσωπα που σχετίζονται με θεότητα, αλλά το ένα δηλώνει τιμητική θέση ενώ το άλλο .Aυτό δείχνει ,ότι ήδη στον 4ο αιώνα π.Χ. η λέξη μητραγύρτης είχε έντονα μειωτική σημασία.

ΚΛΗΜ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΩΣ – » Προτρεπτικός προς Έλληνας », [ 7.75.2–4 ].

Εάν ο άνθρωπος μπορεί με τα κύμβαλα να εξαναγκάζει ή να οδηγεί τον θεό εκεί όπου θέλει, τότε ο άνθρωπος αποκτά εξουσία ανώτερη από εκείνη του θεού.

M. W. DICKIE – » Magic and Magicians in the Greco-Roman World » ,( σελ. 64-65 ) ,

Επισημαίνει ότι οι αγύρται εμφανίζονται ως περιπλανώμενοι, συχνά ως μάντεις, και ότι οι πιο χαρακτηριστικοί από αυτούς ήταν οι ακόλουθοι της Μητέρας των θεών, οι οποίοι ονομάζονταν μητραγύρται ή μηναγύρται. Αναφέρει επίσης τη σχέση τους με τα τύμπανα και τα κρουστά της λατρείας της Κυβέλης.

ΔΗΜ. Α. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΥ – » «Μητραγύρται–Μηναγύρται » , Ακαδ. Αθηνών, Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας, τόμ. Κ΄–ΚΑ΄ (20–21), 1967–1968, Αθήναι, 1969, σ. 106–112.

Μητραγύρται – Μηναγύρται.

Francesco Sorbello, “The Cult of Meter Theon in Classical and Hellenistic Athens between Ionian and Attic Identity”, / Phrygia between the East and the West » ,[ ANES, Τόμος 61, 2024, σελ. 583–602.].

Η λατρεία της Φρυγικής Θεάς —γνωστής στην Ελλάδα ως Μητέρα των Θεών (Meter Theon), Μεγάλη Μητέρα, Κυβέλη και με πολυάριθμα άλλα ονόματα— κατείχε κεντρικό ρόλο στα πάνθεα των ελληνικών πόλεων από τον 6ο αιώνα π.Χ., συχνά ταυτιζόμενη με τη Ρέα, τη Δήμητρα, τη Γη ή την Ήρα. Ωστόσο, η χαρτογράφηση των δικτύων άφιξής της στην Ελλάδα και της διάδοσής της κατά την Αρχαϊκή εποχή παρουσιάζει προκλήσεις. Το ΜΗΤΡΩΟΝ.

ΣΟΥΔΑ ή ΣΟΥ’Τ’ΔΑ – » Λεξικόν ».

Μητραγύρται.

ΧΑΙΡΕ

3. Το λεκτικό «καμουφλάζ» και το σκοτεινό φαινόμενο Nocebo.

Με το πέρασμα των αιώνων, η συνταγή της αγυρτείας δεν άλλαξε· εκείνο που εξελίχθηκε ήταν κυρίως η ορολογία της. Η επιβολή στον ασθενή εξακολουθεί να στηρίζεται συχνά σε δύο όπλα: στην εντύπωση και στον φόβο. Στο αριστουργηματικό του έργο «Ο κατά φαντασίαν ασθενής», ο Μολιέρος σατιρίζει ανελέητα και με οξύτητα την ιατρική πρακτική της εποχής του, αποκαλύπτοντας την κατάχρηση της ιατρικής αυθεντίας και την μετατροπή της ιατρικής γνώσης σε προσοδοφόρο επαγγελματική πρακτική. Δεν στρέφεται απλώς εναντίον των γιατρών ως προσώπων, αλλά και εναντίον μιας μορφής ιατρικής αυθεντίας που χρησιμοποιεί την επιστημονικοφανή ορολογία ως ένδειξη κύρους. Η γλώσσα γίνεται έτσι μέρος της θεατρικής παράστασης της θεραπείας. Ο Béralde, στην Γ΄ πράξη, σκηνή 3, χρησιμοποιεί χαρακτηριστικά την έκφραση «un pompeux galimatias», περιγράφοντας έναν πομπώδη και ακατάληπτο λόγο. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η σημασία του λεκτικού «καμουφλάζ»: η εντυπωσιακή ορολογία μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση γνώσης και αυθεντίας, χωρίς από μόνη της να αποτελεί απόδειξη θεραπευτικής αποτελεσματικότητας. Ο ίδιος ο Μολιέρος, επομένως, στρέφει την κριτική του όχι μόνο προς την θεραπευτική πράξη αλλά και προς την γλώσσα που περιβάλλει και νομιμοποιεί την πράξη. Αυτό το λεκτικό «καμουφλάζ» αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν εξετάζεται υπό το φως του σύγχρονου φαινομένου Nocebo (νοσίμπο).

ΝOCEBO..

Nocebo (νοσίμπο) είναι το φαινόμενο κατά το οποίο η αρνητική προσδοκία ή η προσδοκία μιας δυσάρεστης έκβασης μπορεί να συμβάλει στην εμφάνιση ή την ενίσχυση πραγματικών συμπτωμάτων ή ανεπιθύμητων εκβάσεων. Η αρνητική λεκτική υποβολή, προηγούμενες εμπειρίες, η παρατήρηση άλλων ανθρώπων και η προσδοκία ότι μια θεραπεία θα προκαλέσει συγκεκριμένα συμπτώματα μπορούν να συμβάλουν στην εμφάνιση ή την επιδείνωσή τους.

W. P. Kennedy, “The Nocebo Reaction”, Medical World 95 (1961), 203–205, εδώ σ. 204.

Ο Kennedy εισήγαγε τον όρο “the nocebo reaction” στη σύγχρονη ιατρική ορολογία. Η έννοια δεν αναφέρεται απλώς σε οποιαδήποτε ανεπιθύμητη ενέργεια ενός φαρμάκου. Αφορά την ανεπιθύμητη αντίδραση που συνδέεται, μεταξύ άλλων, με τις πεποιθήσεις, τις προσδοκίες και την ψυχολογική κατάσταση του ασθενούς και δεν εξηγείται αποκλειστικά από τη φαρμακολογική δράση της συγκεκριμένης ουσίας.

MOΛΙΕΡΟΥ » Κατά φαντασίαν ασθενής », {(Le Malade imaginaire ) .Γ’ ιντερμέδιο .

Ο Μολιέρος «περιγράφει το nocebo» με την σύγχρονη ιατρική σημασία; Όχι. Ο όρος nocebo είναι πολύ μεταγενέστερος. Ο Μολιέρος παρουσιάζει, όμως, ένα θεατρικό μοντέλο μέσα στο οποίο η αυθεντία του θεραπευτή, η επιβλητική εμφάνιση, η ακατανόητη ορολογία, η τελετουργία και η προσδοκία του ασθενούς μπορούν να μετατρέψουν την θεραπευτική πράξη σε μηχανισμό επιβολής. Ο Μολιέρος δεν ονομάζει «τρεις μεθόδους θεραπείας». Στο Τρίτο Ιντερμέδιο παρουσιάζει σατιρικά τρεις διαδοχικές θεραπευτικές πράξεις: κλύσμα, αφαίμαξη και κάθαρση.Το σημαντικότερο είναι ότι η ίδια θεραπευτική λογική εφαρμόζεται σε εντελώς διαφορετικές παθήσεις: υδρωπικία, επιληψία, αποπληξία, σπασμούς, παράλυση, άσθμα και άλλες. Όταν, μάλιστα, ο εξεταστής ρωτά τι πρέπει να γίνει αν η ασθένεια επιμένει και δεν θεραπεύεται, η απάντηση του υποψηφίου γίνεται ακόμη πιο αποκαλυπτική:

Ο Μολιέρος δεν χρειάζεται να χρησιμοποιήσει τον σύγχρονο όρο nocebo. Ο μηχανισμός που σατιρίζει είναι παλαιότερος από τον όρο: η αυθεντία, η επιβλητική εμφάνιση, η ακατανόητη ορολογία, η τελετουργία και η προσδοκία του ασθενούς συνθέτουν ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο η θεραπεία αποκτά δύναμη πέρα από την ίδια την θεραπευτική της ουσία. Ο μηχανισμός αυτός δεν είναι απλώς «φανταστικός». Η αρνητική προσδοκία μπορεί να συνδεθεί με πραγματικές νευροβιολογικές διεργασίες. Πειραματικές μελέτες έχουν δείξει, μεταξύ άλλων, ότι η προσδοκία του πόνου μπορεί να επηρεάσει την επεξεργασία της επώδυνης εμπειρίας, ενώ έχουν παρατηρηθεί και μεταβολές σε μηχανισμούς που σχετίζονται με την απόκριση του οργανισμού στο στρες. Έτσι, η δύναμη της λέξης αποκτά κυριολεκτικά σωματική διάσταση. Η πληροφορία που μεταδίδεται στον ασθενή δεν είναι πάντοτε ουδέτερη: ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται ένας κίνδυνος, μια διάγνωση ή μια πιθανή παρενέργεια μπορεί να επηρεάσει την προσδοκία και, μέσω αυτής, την ίδια την εμπειρία των συμπτωμάτων. Στην ελληνική ιστορία, το «Νερό του Καματερού» του 1976 αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της δύναμης που μπορεί να αποκτήσει μια θεραπευτική υπόσχεση όταν συνδυάζεται με την αγωνία, την ελπίδα και την ανάγκη του ανθρώπου να νικήσει την ασθένεια. Η υπόθεση, όμως, πρέπει να εξετάζεται ιστορικά και όχι να παρουσιάζεται συλλήβδην ως «nocebo»: πρόκειται πρωτίστως για υπόθεση ψευδοθεραπευτικής υπόσχεσης και μαζικής προσδοκίας.Και εδώ ο Μολιέρος αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Στο Τρίτο Ιντερμέδιο του Κατά φαντασίαν ασθενούς, η ιατρική μετατρέπεται σε τελετουργικό θέαμα. Ο υποψήφιος γιατρός εντάσσεται πανηγυρικά στο σώμα των γιατρών και η τελετή καταλήγει με την χαρακτηριστική φράση: «Salus, honor, et argentum» «Υγεία, τιμή και χρήμα».

Ο Μολιέρος δεν χρειάζεται να χρησιμοποιήσει τον σύγχρονο όρο nocebo. Ο μηχανισμός που σατιρίζει είναι παλαιότερος από τον όρο: η αυθεντία, η επιβλητική εμφάνιση, η ακατανόητη ορολογία, η τελετουργία και η προσδοκία του ασθενούς συνθέτουν ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο η θεραπεία αποκτά δύναμη πέρα από την ίδια τη θεραπευτική της ουσία. Ο μηχανισμός δεν είναι απλώς «φανταστικός». Η αρνητική προσδοκία μπορεί να ενεργοποιήσει πραγματικές νευροβιολογικές διεργασίες. Σε πειραματικές μελέτες έχουν παρατηρηθεί, μεταξύ άλλων, μεταβολές στην απόκριση του συστήματος του στρες, ενώ η προσδοκία του πόνου μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται την επώδυνη εμπειρία. Έτσι, η δύναμη της λέξης αποκτά κυριολεκτικά σωματική διάσταση. Η πληροφορία που μεταδίδεται στον ασθενή δεν είναι πάντοτε ουδέτερη: ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται ένας κίνδυνος, μια διάγνωση ή μια πιθανή παρενέργεια μπορεί να επηρεάσει την προσδοκία και, μέσω αυτής, την ίδια την εμπειρία των συμπτωμάτων. Στην ελληνική ιστορία, το «Νερό του Καματερού» του 1976 αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της δύναμης που μπορεί να αποκτήσει μια θεραπευτική υπόσχεση όταν συνδυάζεται με την αγωνία, την ελπίδα και την ανάγκη του ανθρώπου να νικήσει την ασθένεια. Η υπόθεση, όμως, πρέπει να εξετάζεται ιστορικά και όχι να παρουσιάζεται συλλήβδην ως «nocebo»: πρόκειται πρωτίστως για υπόθεση ψευδοθεραπευτικής υπόσχεσης και μαζικής προσδοκίας. Και εδώ ο Μολιέρος αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Στο Τρίτο Ιντερμέδιο του Κατά φαντασίαν ασθενούς, η ιατρική μετατρέπεται σε τελετουργικό θέαμα. Ο υποψήφιος γιατρός εντάσσεται πανηγυρικά στο σώμα των γιατρών και η τελετή καταλήγει με τη χαρακτηριστική φράση:

Γ΄. Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΓΥΡΤΕΙΑ ΤΩΝ HIGH-TECH ΕΛΙΞΙΡΙΩΝ ΣΤΟ ΚΟΛΩΝΑΚΙ :

Φτάνοντας στον 21ο αιώνα, ο μητραγύρτης δεν φορά πλέον προβιές ούτε χτυπά ντέφια στους δρόμους. Η μορφή έχει αλλάξει· ο μηχανισμός της εμπορευματοποίησης της ελπίδας μπορεί όμως να εμφανιστεί με νέα ενδύματα: πολυτελή ιατρεία, ψηφιακό μάρκετινγκ, εντυπωσιακή ορολογία και υποσχέσεις τεχνολογικά «θαυματουργών» θεραπειών. Στις σύγχρονες περιπτώσεις όπου η επιστημονική ορολογία χρησιμοποιείται ως περίβλημα για πρακτικές χωρίς επιστημονική τεκμηρίωση, το λεκτικό «καμουφλάζ» γίνεται ξανά μέρος του μηχανισμού. Η λέξη «κβαντικό», «Βλαστοκύτταρα» ή οποιοσδήποτε άλλος εντυπωσιακός επιστημονικός ή παραεπιστημονικός όρος δεν αποτελεί από μόνος του απόδειξη θεραπευτικής αποτελεσματικότητας. Και εδώ συναντώνται ο αρχαίος μητραγύρτης, ο γιατρός του Μολιέρου και ο σύγχρονος έμπορος της «θαυματουργής» θεραπείας: όχι επειδή πρόκειται για ιστορικά ταυτόσημες μορφές, αλλά επειδή, σε διαφορετικές εποχές, μπορεί να ενεργοποιείται ένας ανάλογος ανθρώπινος μηχανισμός — η εκμετάλλευση του φόβου της ασθένειας και της ελπίδας για ίαση. Η ιατρική επιστήμη, αντίθετα, δεν χρειάζεται το μυστήριο της ακατανόητης λέξης για να επιβληθεί. Χρειάζεται τεκμήρια, ελέγχους, αναπαραγώγιμα αποτελέσματα και σαφή διάκριση ανάμεσα σε αυτό που γνωρίζουμε και σε αυτό που απλώς υποσχόμαστε.

1. Τα Βλαστοκύτταρα (Stem Cells).

Η επιστημονική πραγματικότητα: Η έρευνα γύρω από τα βλαστοκύτταρα είναι πραγματική και αποτελεί έναν από τους σημαντικούς τομείς της σύγχρονης βιοϊατρικής. Υπάρχουν ήδη καθιερωμένες εφαρμογές, ιδίως στη μεταμόσχευση αιμοποιητικών βλαστοκυττάρων για ορισμένες παθήσεις του αίματος και του ανοσοποιητικού. Ωστόσο, η μεγάλη πλειονότητα των προτεινόμενων θεραπειών με βλαστοκύτταρα εξακολουθεί να βρίσκεται σε ερευνητικό ή πειραματικό στάδιο. Η International Society for Stem Cell Research (ISSCR) επισημαίνει ότι για τις περισσότερες παθήσεις που σήμερα διαφημίζονται ως υποψήφιες για «θεραπεία με βλαστοκύτταρα» δεν υπάρχει ακόμη επαρκής τεκμηρίωση ασφάλειας και αποτελεσματικότητας ώστε να δικαιολογείται η συνήθης ή εμπορική χρήση. Η αγυρτεία: Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο πραγματικός επιστημονικός όρος «βλαστοκύτταρα» χρησιμοποιείται ως εμπορικό περίβλημα για υποσχέσεις «γενικευμένης αναγέννησης» ή για θεραπείες σοβαρών παθήσεων χωρίς τις απαιτούμενες κλινικές αποδείξεις. Η ISSCR χαρακτηρίζει τις μη αποδεδειγμένες παρεμβάσεις εκτός κατάλληλα ρυθμιζόμενων κλινικών δοκιμών σοβαρό επιστημονικό και δεοντολογικό πρόβλημα και προειδοποιεί ειδικά για την πρόωρη εμπορευματοποίησή τους.

2. Οι »Υπνοθεραπείες», η »Κβαντική Ιατρική» και οι »Αύρες ».

Εδώ απαιτείται μια ουσιώδης διάκριση. Η κβαντική φυσική είναι πραγματικός κλάδος της φυσικής, με εφαρμογές στη βιολογία, στην ιατρική τεχνολογία και στη βιοϊατρική έρευνα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε θεραπευτική ή διαγνωστική μέθοδος που χρησιμοποιεί τον όρο «κβαντική» είναι επιστημονικά τεκμηριωμένη. Το κρίσιμο ερώτημα είναι απλό: ποιο ακριβώς κβαντικό φαινόμενο μετράται, με ποια συσκευή, με ποιο πρωτόκολλο και ποια ελεγχόμενη κλινική μελέτη αποδεικνύει τη διαγνωστική ή θεραπευτική αξία του; Η επίκληση όρων από την κβαντική φυσική, χωρίς αντίστοιχη πειραματική και κλινική τεκμηρίωση, δεν μετατρέπει μια θεραπευτική αξίωση σε επιστημονικά τεκμηριωμένη μέθοδο. Το ίδιο ισχύει για τη διάγνωση σοβαρών ασθενειών μέσω υποτιθέμενων «αύρων» ή άλλων ενεργειακών χαρακτηριστικών, όταν δεν υπάρχει επικυρωμένη διαγνωστική μέθοδος που να συνδέει τη συγκεκριμένη μέτρηση με την πάθηση. Η αγυρτεία: Η επιστημονική ορολογία μπορεί να λειτουργήσει ως λεκτικό καμουφλάζ. Όσο πιο εντυπωσιακός είναι ο όρος, τόσο ευκολότερα μπορεί να δημιουργηθεί στον μη ειδικό η εντύπωση ότι πίσω του υπάρχει αντίστοιχη επιστημονική τεκμηρίωση. Όμως η ορολογία δεν αποτελεί απόδειξη. Χαρακτηριστικό σύγχρονο παράδειγμα αποτελεί το Quantum University στη Χονολουλού της Χαβάης. Σύμφωνα με πρόσφατο ρεπορτάζ της Καθημερινής, πρόκειται για ιδιωτικό οργανισμό που προσφέρει κυρίως διαδικτυακά προγράμματα ολιστικής και εναλλακτικής ιατρικής. Δεν ανήκει ούτε συνδέεται με το δημόσιο University of Hawaii και, σύμφωνα με το ίδιο δημοσίευμα, δεν είναι διαπιστευμένο από αναγνωρισμένο φορέα διαπίστευσης των Ηνωμένων Πολιτειών. Το ίδιο το Quantum University αναφέρει επίσης στους όρους του ότι «is not accredited by an accrediting agency recognized by the United States Secretary of Education». Η διάκριση αυτή είναι ουσιώδης: άλλο η κβαντική φυσική ως επιστημονικός κλάδος και άλλο η επίκληση της λέξης «κβαντική» για την απόδοση επιστημονικού κύρους σε διαγνωστικές ή θεραπευτικές πρακτικές που δεν διαθέτουν αντίστοιχη τεκμηρίωση. Η ίδια η Καθημερινή, επικαλούμενη το McGill Office for Science and Society, επισημαίνει ακριβώς αυτή τη διάκριση: το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην κβαντική φυσική, αλλά στην αυθαίρετη μεταφορά πραγματικών επιστημονικών εννοιών σε μη τεκμηριωμένες πρακτικές.

3. Η Πλασμαφαίρεση και οι Επεμβατικές Πράξεις εκτός Κατάλληλων Ιατρικών Υποδομών.

Η θεραπευτική Πλασμαφαίρεση —ή θεραπευτική ανταλλαγή πλάσματος (Therapeutic Plasma Exchange, TPE)— είναι καθιερωμένη εξωσωματική θεραπευτική τεχνική για συγκεκριμένες σοβαρές παθήσεις. Κατά τη διαδικασία, το πλάσμα του ασθενούς διαχωρίζεται από τα κύτταρα του αίματος, απομακρύνεται και αντικαθίσταται με κατάλληλο υγρό αντικατάστασης. Οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες καθορίζουν συγκεκριμένες ενδείξεις και επίπεδα τεκμηρίωσης για τη χρήση της. Επομένως, η Πλασμαφαίρεση δεν αποτελεί γενική «θεραπεία ευεξίας». Η χρήση της πρέπει να βασίζεται σε συγκεκριμένη ιατρική ένδειξη και να πραγματοποιείται με τον κατάλληλο εξοπλισμό, από εξειδικευμένο προσωπικό και σε περιβάλλον που μπορεί να αντιμετωπίσει τις πιθανές επιπλοκές. Όσον αφορά την αντιγήρανση, η έρευνα βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη και τα διαθέσιμα δεδομένα δεν τεκμηριώνουν την Πλασμαφαίρεση ως καθιερωμένη θεραπεία της γήρανσης. Η αγυρτεία: Η μετατροπή μιας πραγματικής και σύνθετης ιατρικής τεχνικής σε εμπορικό προϊόν «αναζωογόνησης», «αποτοξίνωσης» ή «αντιγήρανσης», χωρίς αντίστοιχη κλινική τεκμηρίωση για τον συγκεκριμένο ισχυρισμό, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ένας αυθεντικός επιστημονικός όρος μπορεί να αποκοπεί από την πραγματική του ιατρική ένδειξη και να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο πειθούς. Το πρόβλημα, επομένως, δεν βρίσκεται στην ίδια την επιστήμη. Βρίσκεται στη μεταμφίεση μιας μη τεκμηριωμένης υπόσχεσης με το λεξιλόγιο της επιστήμης.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ.

Η εμπορευματοποίηση του ανθρώπινου πόνου και η τσαρλατανιά παραμένουν διαχρονικές, προσαρμοζόμενες τεχνολογικά σε κάθε εποχή. Άλλαξαν τα μέσα, άλλαξαν οι λέξεις, άλλαξαν τα σκηνικά· ο φόβος όμως του ανθρώπου απέναντι στην ασθένεια, στο γήρας και στον θάνατο παραμένει. Η πραγματική ελευθερία και η αυτοπροστασία του πολίτη δεν βρίσκονται στην άκριτη πίστη ούτε στην εύκολη υπόσχεση του «θαύματος». Βρίσκονται στην κριτική σκέψη, στον ορθολογισμό, στην αναζήτηση αποδείξεων και στην εμπιστοσύνη στην τεκμηριωμένη επιστήμη. Διότι η άγνοια μπορεί να γεννήσει φόβο, ο φόβος να ενισχύσει την ελπίδα και η ελπίδα, όταν αποκοπεί από τη γνώση, μπορεί να γίνει εμπόρευμα. Αλλά εδώ βρίσκεται ίσως το βαθύτερο ερώτημα. Τι ακριβώς ζητά ο άνθρωπος όταν αγοράζει την υπόσχεση της αιώνιας νεότητας, της αθανασίας ή της απαλλαγής από κάθε φθορά; Ζητά πράγματι την ευδαιμονία ή μήπως κυνηγά την ευτυχία, ,την παράταση της νεότητας και την ψευδαίσθηση ότι μπορεί να εξουδετερώσει την ίδια τη φύση του .Για την ελληνική φιλοσοφία, και για τον Αριστοτέλη, η ευδαιμονία δεν είναι απλώς μια ευχάριστη κατάσταση ούτε ένα δώρο της τύχης. Ο ευδαίμων δεν είναι ο άνθρωπος που στάθηκε τυχερός, ούτε εκείνος που κατόρθωσε να παραμείνει νέος, ούτε εκείνος που απέφυγε το γήρας και τον θάνατο [ ουτοπικό ] .Διότι κανείς δεν γίνεται συνετός, σώφρων ή φρόνιμος από τύχη ή έχοντας το ελιξήριον της νεότητας.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ – » Πολιτικά, Ζ΄», { 1323b–1324 a }.

Διαφέρει η τύχη από την ευδαιμονία.

H νεότητα, η μακροζωία ή οποιοδήποτε εξωτερικό αγαθό δεν αποτελούν από μόνα τους την εyδαιμονία. Η ευδαιμονία ορίζεται σε σχέση με την ευπραγία, την aρετή και τον πρακτικό βίο. Tο ελιξήριον ,που υπόσχεται παράταση του βίου, μπορεί κανείς να το αγοράσει · δεν μπορεί όμως να αγοράσει το ελιξήριον της ευδαιμονίας . Ο άνθρωπος που φοβάται το γήρας μπορεί να αγοράσει ένα ελιξήριο. Ο άνθρωπος που φοβάται τον θάνατο μπορεί να αγοράσει την υπόσχεση της αθανασίας. Ο άνθρωπος όμως που έχει μάθει να φρονεί δεν αγοράζει την ψευδαίσθηση ότι μπορεί να καταργήσει τη θνητή φύση του. Δεν είναι η αιώνια νεότητα που κάνει τον άνθρωπο ευδαίμονα· είναι ο τρόπος με τον οποίο ζει τον χρόνο που του δόθηκε. Και τότε η «αθανασία» που του υπόσχεται η αγορά αποκαλύπτεται ως το παλαιό ανθρώπινο όνειρο με καινούργιο λεξιλόγιο. Η σκηνή αλλάζει· η παράσταση όμως συνεχίζεται.

=======================================================================================================

9ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ .

ΑΓΟΡΑΖΕΤΕ ΒΙΒΛΙΑ, ΕΛΕΓΧΕΤΕ ΤΙΣ ΠΗΓΕΣ.

Η  απόδοση των αρχαίων κειμένων δεν είναι φωτογραφική . Συνεπώς βασίζεται, αλλά ενίοτε δεν ταυτίζεται απόλυτα με αυτή των μεταφραστών συγγραφέων .

Τα περισσότερα  αρχαία κείμενα ,από όσα χρησιμοποιήθηκαν ,μπορείτε να τα αναζητήσετε στο διαδίκτυο ,όπως στα πολύ χρήσιμα »google books » ,» wikisource» , »anemi » ,» πύλη» κ. α